BİZİ TAKİP ETMEK İÇİN TIKLAYIN

                
 16.11.2018 YOZGAT'IN ve YOZGATLININ GAZETESİ SIK KULLANILANLARA EKLE  
Arama
 
Google
 
Şu anda
:
200
Dün
:
4633
Toplam
:
14850774
SÖZDEN SÖZE Muhsin KÖKTÜRK
YOZGAT BİLMECELERİNDEN BİR DEMET
muhsinkokturk@hotmail.com
Bilmeceler halk zekâsının yaratıcı ürünleridir. Yaratıcıları bireyler olan, ancak söyleyeni bilinmediği için ortak ürünler kapsamına giren bu ürünler, geçmişte uzun kış gecelerinin eğlence aracıydı. Günümüzde ise daha çok çocukların eğlence aracı durumundadır.

Yozgat, bilmece kültürü açısından oldukça zengindir. Şöyle çocukluk günlerimi anımsadığımda bu kültürün bende bıraktığı izler aklıma geliyor. İki öbeğe ayrılırdık. Bu öbekler üçer dörder kişilik olurdu. Birbirimize bilmeceler sorarak yarışırdık. Ödüllüydü bu yarışmalar. Ama bu ödül öyle somut değil, soyut nitelikteydi. Örneğin bilmece soran öbeğin başkanı, bilmece sorduğu diğer öbeğe, “Bilirseniz iki cami veririm size, bilemezseniz iki cami veriyor musunuz bize?” diye sorardı. Diğer öbek teklifi kabul ederse bilmece sorulurdu. Karşı taraf bilmecenin yanıtını bilirse ödülü kazanırdı. Sonra da bilmece sorma sırası onlara gelirdi. Sonunda hangi taraf daha çok ödül almışsa o taraf kazanmış olurdu. Bazen de bir oyuna hangi tarafın başlayacağını belirlemek için kullanırdık bilmece sormayı.

Yozgat bilmeceleri, kuşkusuz ülkemizin diğer illerindeki bilmece kültürüyle ortak pek çok özellik taşır. Bunlar halkın yaşantısıyla sıkı bağlantısı olan konu ve kavramları içerir. Örneğin bitkilerden buğday, ayçiçeği, çiğdem; hayvanlardan fare, tavşan balık, deve; araç ve gereçlerden kağnı, lamba, övendire, çivi, körük, çizme, tüfek; doğayla ilgili kavram ve olaylardan şimşek, güneş, gök, yıldızlar, dolu, sel ve benzerleridir bunlar.

Yöremizde kullanılan bilmeceler, çoğunlukla, kolay ezberlenmeyi sağlayan ve söylenişe güzellik katan ses benzerlikleri (uyak) içerir:

Ak üstünde karalar
Birbirini kovalar (yazı)

***

Altından içilir
Üstünden biçilir (koyun)

***

Aldım ele, vurdum yere
Tüh, Allah belanı vere (sümük)

Yozgat bilmecelerinin bir bölümü mâni biçimindedir. Hece ölçüsünün 7’li kalıbına uygun bu bilmeceler kulağa daha hoş gelir:

Ah umutlar umutlar
Göz nurundan bulutlar
Ayaklarından emer
Tepesinden yumurtlar (buğday)

***

Üstünü çorap yaptım
Altını kebap yaptım
Kestim senede bir gün
Büyük bir sevap yaptım (kurban)

Örneklerde de görüldüğü gibi, Yozgat bilmeceleri genellikle ikilik ve dörtlüklerden oluşmaktadır. Bu yönüyle bilmecelerde şiirsel bir hava vardır.
İçerisinde yanıtlara ilişkin çeşitli ipuçları bulunan bilmecelerimizden kısa bir derleme sunuyorum sizlere:

Akşam kusar
Sabah yutar (yüklük)

***

Aldır abası, yeşildir küpesi
Bunu bilmeyen eşek sıpası (kiraz)

***

Altı taş, üstü taş
İçinde bin bir baş (hamam)

***

“Anne”ye değmez, “baba”ya değer
“Hala”ya değmez, “emmi”ye değer
“Vallaha” değmez, “billaha” değer (dudaklar)

***

Attım rafa
Bir kuru kafa
Yemesi tatlı
Maymun suratlı (ceviz)

***

Ben giderim, o gider
Üstümde gölge eder (şemsiye)

***

Benim bir evim var
Sivridir ucu
Taştır dışı
Boştur içi (minare)

***

Bir kuyu var
İçinde altın, gümüş suyu var (yumurta)

***

Bir küçücük kumbara
Zahre çeker ambara (kaşık)

***

Bir küçücük sel taşı
İçinde beyler aşı
Pişirirsen aş olur
Pişirmezsen kuş olur. (yumurta)

***

Bir oğlum var
Gelen öper, giden öper (bardak)

***

Dağdan gelir, taştan gelir
Bir kükremiş arslan gelir (sel)

***

Elde yapılır
Ete takılır (küpe)

***

Gözelek gözelek gözü var
Beyler önünde sözü var (bal)

***

Hey heriye heriye
Asker dizilmiş beriye
İnsanoğlu var mıdır
Arka üstü yürüye (cenaze)

***

İçi kıllı, dışı kırmızı (kuşburnu)

***

Karnı var, küp gibi
Bacağı var, çöp gibi (lahana)

***

Kısacık boylu,
Mor kadife donlu (patlıcan)

***

Kıvrım kıvrım kemik ev
İçinde boynuzlu dev (salyangoz)

***

Mavi atlas
İğne batmaz
Makas kesmez
Terzi biçmez (gök)

***

Sarı tavuk dalda yatar
Dal kırıldı yerde yatar (ayva)

***

Şu dağlar, ulu dağlar
Kürk üstüne kürk bağlar
Ne satan ağlar ne alan ağlar
Başını kesen ağlar (soğan)

***

Tatlıca eti var
Püsküllüce götü var (balık)

***

Yer altında kırmızı minare (havuç)
Bir başka yazımda, bir başka Yozgat kültürüyle karşınızda olma dileğiyle…


10.10.2017

Sosyal  Medyada  Paylaş

     
YAZARIN DİĞER YAZILARI
OKUR YORUMLARI
YOZGAT'TA KULLANILAN YÖRESEL SÖZCÜKLER 11
Değerli Abdulkadir Çapanoğlu, Yasin Ali Er ve Kadriye Şahin,

Güzel yorumlarınız için teşekkür ederim. Çalışmamı beğenmenizden dolayı son derece mutluyum. Ancak burada kısa bir açıklama yapmam gerektiği düşüncesindeyim: Yozgat'ta kullanılan yöresel sözcüklerle ilgili çalışmamı tamamlandıktan çok sonra, Ömer Ünal adlı bir hemşehrimizin "Yozgat Yöresel Kelimeler Sözlüğü" adlı bir kitap yayımladığını öğrendim. Yozgatlı Dernekler Federasyonu Yayınları arasında yer alan ve 2008 yılında Ankara'da basılan bu kitap elimde yok. İnternette "Nadir Kitap" ve benzeri birkaç kitapçıda ikinci el olarak satıldığına tanık oldum. Henüz kitabı inceleme fırsatım olmadı.
Hakkında araştırma yaptığım Sayın Ömer Ünal'ın 1970 yılında Sorgun'da doğduğunu, çeşitli dergilerde yazılar yazdığını, Yozgat atasözleri, Yozgat deyimleri, Yozgat'ta oynanan köy seyirlik oyunları ile ilgili çalışmalar yaptığını ve bunları kitap olarak yayımlama aşamasında olduğunu öğrendim. Dolayısıyla Sayın Ömer Ünal kardeşimizi bu çalışmalarından dolayı kutlamayı bir görev biliyorum. Keşke çalışmalarım sırasında haberim olsaydı da onun kitabını da kaynakçada belirtebilseydim.
Saygılarımla.
Muhsin Köktürk -- 04.11.2018 19:14
YOZGAT'TA KULLANILAN YÖRESEL SÖZCÜKLER 11
Çok değerli Muhsin Hocam, elinize emeğinize sağlık."YOZGAT'TA KULLANILAN YÖRESEL SÖZCÜKLER" derlemenizin her harfini yayınlandığı gün tek tek okudum. Çoğunu unutmuşuz. Bazılarında yaşadığım bazı olayları hatırlayarak duygulandım, bazılarında bıyık altından güldüm.Çoğu sözcük tarif ettiği olayı ya da hareketi eskilerin dediği gibi "ağyarını mani efradını cami" olarak anlatıyor. Keşke o sözcükleri kullanmaya devam etsek, çocuklarımıza da öğretsek. Genç nesil için üşenmeden yaptığınız açıklamarda çok yerinde olmuş.Yalnız hemşerilerimiz adına değil tüm yiğit Anadolu halkı adına teşekkürlerimi iletiyorum. Saygı ve selamlarım ile sağlıklar yeni çalışmalar diliyorum. Esen kalınız.
ABDULKADİR ÇAPANOĞLU -- 03.11.2018 10:07
YOZGAT'TA KULLANILAN YÖRESEL SÖZCÜKLER 11
Değerli Hocam Muhsin Köktürk Beyefendi, Yozgat adına yapmış olduğunuz çok değerli, kıymeti biçilmez çalışmanızı en içten dileklerimle kutlar, vermiş olduğunuz emeği tebrik ederim. Baha önce böyle bir çalışma yapılmış mıydı? Bilmiyorum. Fakat, biz Yozgatlılara en büyük armağanınız oldu. Çünkü kendi başına farklı bir kültür, kendi başına farklı bir dil niteliğindeki Yozgat lehçesi zaman içinde farklı yerlerde yaşamamızdan dolayı unutulup kullanılmaz oldu. Çok değerli bir kültür karanlıkta kalmaya yüz tutarken siz aydınlığa çıkardınız. Yozgat şivesiyle eserler yazmaya çalışacak yazarlarımıza ışık tutmuş oldunuz.

Allah Sizden Razı, kaleminiz hep var olsun. Selamlar hürmetler...
Kadriye ŞAHİN -- 02.11.2018 21:11
YOZGAT'TA KULLANILAN YÖRESEL SÖZCÜKLER 7
Muhsin KÖKTÜRK Hocam!
Bu yazı dizisi; tam anlamıyla ansiklopedik bir değer içermekte...
Kelimelerin, Yozgat yerelinde girdiği donağın, aldığı söyleniş biçiminin ve Türkçe'mizdeki genel anlayış dışındaki anlamların sözlüğü hüviyetindeki bu derlemeniz; harikulade ve ihtiyaç duyularak özlenilen bir hizmet!
Tebrik ediyor, selam ve saygılar sunuyorum.
Yasin Ali ER -- 26.10.2018 09:56
YOZGAT VE YOZGATLILAR İÇİN DİYORLAR Kİ
Yozgat ve Yozgatlı'nın derinlemesine bir tahlili...
İlaveten; uzun yıllardır sevgisini yâd el insanına bol bol dağıtmaktan kendi hemşehrisine sadece buğz ve hatta asık suratı kalmış Yozgatlı'nın!
Kim bilir belki, göçün en önemli sebeplerinden biri de; kardeşinden bedeli mukabili esirgediğini "tribüne" saçıp savurmasıdır.
Daha ötesine, içinizi karartmamak adına dilim varmıyor üstadım!
Yasin Ali ER -- 26.08.2018 19:14
Yozgat Belediyesi - Gazeteciler Cemiyeti Basın Müzesi Ne Oldu?
Değerli Okurlar,
Yaz dinlencem nedeniyle yazılarıma bir süreliğine ara vermek durumunda kaldım. Yakın bir zamanda yazılarıma yeniden başlayacağım.
Saygılarımla.
Muhsin Köktürk -- 08.07.2018 08:39
YOZGAT VE YOZGATLILAR İÇİN DİYORLAR Kİ
Değerli kardeşim,
Bafralı Yanko'nun Yozgat Seyahatnamesi, araştırdığım kadarıyla İstanbul'da Tarik gazetesinde yayımlanmış, 1886'da da Ebüzziya Tevfik Bey'in teşvikiyle kitap hâline getirilmiş, seyahatnamenin bir bölümü de bu kitapta yer almıştır.
Tarihe bakıldığında Yozgat'la ilgili bu gözlemler doğrudur kuşkusuz. O zamanlar Yozgatlılar özgür doğa ortamında yaşıyorlardı. Bozok Yaylası'nın o güzelim havasını soluyorlardı. İyi besleniyorlardı. Bu durumda da kanlı canlıydılar.
Garibim Bafralı Yanko Yozgat'ı şimdiki durumuyla görseydi şaşırırdı sanırım. Artık solan yüzler, obezite bedenler, sağlıksız bakışlar var Yozgatlıda. Yozgatlının genetiği değişti artık. Ekonomik sıkıntıların yarattığı stres, hava kirliliği, trafik yoğunluğu, "GDO"lu çakma besinler, hormonlu sebze ve meyveler... perişan etti herkesi.
Bilgilendirmeniz için teşekkürler, sevgi ve saygılar.
Muhsin Köktürk -- 30.04.2018 18:21
YOZGAT VE YOZGATLILAR İÇİN DİYORLAR Kİ
Değerli Hocam, aslen Rum olan ve askeri tıbbiyeden mezun olan kolağası Bafralı Yanko, Yozgat Seyahatnamesinde bakın ne diyor; Yozgatlıların mizaçları sert ve asidir. Vücutlarının kuvveti öyle bir şekildedir ki: Bu gün 14 yaşında olan bir erkek çocuğunun ağırlığı İstanbul’daki yirmi beş yaşındaki bir çocuğun ağırlığına denktir. Simalarındaki sağlık alametleri ve görüntüsü İstanbul’da biftek ve fileto ile Saint julien şaraplarıyla beslenen gençlerimizin hiç birisinde tesadüf olunamaz. 12 yaşındaki kızların 22 yaşındaki kızlarımızı fersah fersah geçtikleri ve bu sebepten bu yaşta evlendirildikleri ve 20 yaşındaki bir kadının beş çocuk anası olduğu görülmektedir.
ABDULKADİR ÇAPANOĞLU -- 29.04.2018 22:29
YOZGAT’LA İLGİLİ BİR GÜNLÜK İZLENİMLERİM
Hoş gelmiş sefa gelmişsiniz hocam...
Özlemle dolu geldiğiniz Yozgat'a, o kısacık gözlemleme süresi içinde, onca heyecana rağmen yaptığınız değerlendirme harikulade!
Geniş bir zamandaki gelişinizde inşallah, sağlık üzere görüşebilmeyi ben de arzu ederim.
Yasin Ali ER -- 23.04.2018 22:17
YOZGAT’LA İLGİLİ BİR GÜNLÜK İZLENİMLERİM
NE MUTLU YOZGATA Kİ MUHSİN KÖKTÜRK GİBİ BİR EVLADI VAR.BİR YOZGAT SEVDALISI..ORTAYA KOYDUĞU HER FAALİYETTE BİR GÜZELLİK VARDIR..YOZGATLA İLGİLİ BÜTÜN HİZMETLERİNDEN DOLAYI KUTLUYORUM.
COŞKUN KÖYCÜ -- 23.04.2018 21:10
YAZARA GELEN DİĞER OKUR YORUMLARI
1
 
Yozgat Gökhan BALCI
YOZGAT GAZETESİ WEB SİTESİ Yayın başlangıcı Mart 2006
YOZGAT Gazeteclik, Matbaacılık ve Reklamcılık Ltd.Şti. Kurucusu : Osman Hakan KİRACI
© Copright (Tüm Hakları Saklıdır. ) izin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılmaz
Tel : 0 (354) 212 46 46 Sitemiz Basın Meslek ilkelerine uymayı taahhüt eder. / yozgatgazetesi@yahoo.com
FAX: 0 (354) 217 49 00